Nezaket ve incelik dersleri: Sosyal becerileri öğretmenin Montessori yolu

Bir çocuk, öğretmeniyle konuşmak için onun kolunu çekiştirir. Bir başkası, arkadaşının halıdaki çalışmasının üstünden geçer. İkisi de kaba olmak istemiyor; ikisi de o anda başka ne yapacağını bilmiyor. Montessori yaklaşımında nezaket ve incelik dersleri (grace and courtesy), çocuklara bu "başka ne yapabilirim?" sorusunun cevabını tıpkı bir materyal sunar gibi göstermeyi amaçlar.

Nezaket de öğretilen bir beceridir

AMI sözlüğü nezaket ve incelik derslerini, sınıfta ve sınıf dışında saygıyı, nezaketi ve iş birliğini destekleyen sosyal davranışların bilinçli olarak öğretilmesi diye tanımlar. Selamlaşmak, teşekkür etmek, özür dilemek, dikkatle dinlemek ve çatışmayı çözmek bu davranışlar arasındadır. Dersler çoğunlukla canlandırma ve yetişkinin örneği aracılığıyla verilir. Aynı kaynak, Montessori'nin sosyal eğitimi akademik öğrenme kadar önemli gördüğünü ve çocukların sosyal yaşamın inceliklerini öğrenmekten hoşlandığını gözlemlediğini aktarır.

Bu bakışın sınıftaki karşılığı şudur: Çocuğun nasıl selam vereceğini bilmesini beklemek yerine selam vermeyi gösterirsiniz. Tıpkı bardağa su dökmeyi gösterir gibi.

Konuyu gözlemden seçin

Nezaket dersinin konusu sınıftan gelir. Cheryl Allen, Montessori Foundation'ın yayımladığı yazısında derslerin üç kaynaktan doğduğunu anlatır: çocukların gelişim düzeyinden, o an ortaya çıkan ihtiyaçlardan ve bütün grupta görülen örüntülerden. Gözlem notlarınız bu nedenle nezaket dersleri için de bir başlangıç listesidir.

3–6 yaş sınıfında sık başvurulan konulara birkaç örnek:

• Sınıfa girerken ve çıkarken selamlaşmak
• Konuşan birini bölmeden söz almak
• Bir arkadaşın çalışmasını izlemek için izin istemek
• Yerdeki halının etrafından dolaşmak
• Yardım teklif etmek ve yardımı nazikçe geri çevirmek
• Bir şey dökülünce ya da kırılınca ne yapılacağı
• Sınıfa gelen bir konuğu karşılamak

Bir nezaket dersi nasıl kurulur?

Nezaket dersi, sorun yaşanırken değil, sakin bir anda verilir. Böylece ders bir uyarı ya da ceza gibi algılanmaz. Kısa bir sunum için şu akışı kullanabilirsiniz:

1. Durumu tanımlayın. "Birisi çalışırken onunla konuşmak istediğimizde ne yapabiliriz?" gibi tek bir soruyla başlayın.
2. Gösterin. Davranışı bir başka yetişkinle ya da büyük bir çocukla, az sözcükle ve yavaş hareketlerle canlandırın.
3. Çocuklara deneme fırsatı verin. Rolleri değiştirerek birkaç çocuğun aynı sahneyi oynamasını isteyin.
4. Kısa tutun. Dersi çocukların ilgisi dağılmadan bitirin; birkaç gün sonra aynı konuyu yeniden canlandırın.

Allen, temel derslerin yıl başında ve sınıfta bir değişiklik olduğunda (yeni çocuklar, yeni bir düzen) tekrarlanmasını önerir. Nezaket dersleri bir kez verilip bitirilen değil, yıl boyunca dönülen derslerdir.

Derslerde kullandığınız cümleleri de kısa ve sabit tutun. "Bakabilir miyim?", "Şimdi değil, teşekkür ederim", "Bitince bana gösterir misin?" gibi her gün aynı biçimde duyulan cümleler, çocukların zor bir anda hatırlayabileceği hazır araçlara dönüşür. Sınıftaki yetişkinlerin hepsinin aynı cümleleri kullanması, çocuğun kafasının karışmasını önler.

Çatışma anında ders, sonra pratik

Çatışma anı ders vermek için uygun değildir, ama öğrenme için bir fırsattır. Allen, böyle anlarda çocuğa kuralı hatırlatmakla yetinmemeyi önerir. Önce çocuğun duygusunu kabul edin, ne olduğunu sorun, sonra ona arkadaşına ne söyleyebileceğini sorun. Amaç, çocuğun derdini saygılı bir biçimde söyleme ya da sorunu çözme yolunu kendisinin denemesidir.

Bütün grupta tekrar eden bir sorun (örneğin alay etme) varsa Allen'ın ekibinin yaptığı gibi birden fazla yol birlikte kullanılabilir: küçük sohbetler, grup oyunları ve ortak projeler. Olay yatıştıktan sonra, sakin bir anda aynı durumu bir nezaket dersi olarak canlandırmak, çocuğa bir dahaki sefere kullanabileceği bir yol bırakır.

Yetişkinin örneği ve küçük topluluk

Nezaket derslerinin en güçlü parçası yetişkinin günlük davranışıdır. Allen, yetişkinlerin görmek istedikleri davranışı tutarlı biçimde göstermesi gerektiğini, hata yaptıklarında da bunu kabul edip davranışlarını değiştirmelerinin çocuğa herkesin hatalarından öğrenebileceğini gösterdiğini anlatır. Çocukla konuşurken onun hizasına inmek, teşekkür etmek, çalışan bir çocuğu bölmeden beklemek, çocuklara her gün verilen sessiz nezaket dersleridir.

MEB'in Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nde sosyal-duygusal öğrenme becerileri ayrı bir ders olarak değil, programın bütününe yayılan bir beceri seti olarak tanımlanır; iletişim, iş birliği ve sosyal farkındalık bu becerilerin arasındadır. Nezaket derslerinizi planlarken her dersin bu becerilerden hangisine hizmet ettiğini not etmek, kayıtlarınızı resmî programla ilişkilendirmenizi kolaylaştırır.

Türkiye'de yapılan bir çalışmada Koçyiğit ve Kayılı (2008), 122 anaokulu çocuğunu karşılaştırmış ve Montessori yöntemiyle eğitim alan çocukların sosyal iş birliği, sosyal etkileşim ve sosyal bağımsızlık puanlarını karşılaştırma grubundan anlamlı düzeyde yüksek bulmuştur. Bu sonuç nezaket derslerinin tek başına etkisini değil, yöntemin bütününü gösterir. Öğretmen açısından pratik çıkarım ise şudur: Sosyal davranışları da diğer beceriler gibi açıkça gösterin, çocuklara deneme fırsatı verin ve yıl boyunca sabırla tekrarlayın. Hazırlanmış ortam, karma yaş grubu ve yetişkinin örneği bu derslerin sınıfta yaşamasını sağlar.