Gözlem kaydı tutmak: Notları sınıf planına dönüştürmek

Montessori sınıfında öğretmenin en çok zaman harcadığı işlerden biri görünürde hiçbir şey yapmamaktır: Bir sandalyede oturur, sınıfı izler ve not alır. Bu notların değeri, bir sonraki gün kime neyi sunacağınıza karar verirken ortaya çıkar. Bu yazı, gözlem kaydını sınıf planına dönüştürmenin pratik yollarını ele alıyor.

Gözlem bir beceridir

Karey Lontz, NAMTA Journal'daki makalesinde gözlemin kendiliğinden gelişen bir yetenek olmadığını, bilinçli olarak çalışılması gereken bir beceri olduğunu vurgular. Üç tür gözlemden söz eder: çocuğu doğrudan izlemek, çocuğun bıraktığı izlerden (yarım kalmış bir iş, dağınık bir raf) dolaylı bilgi toplamak ve öğretmenin kendini gözlemlemesi. Üçüncüsü en kolay atlananıdır: Bir sabah boyunca kaç kez araya girdiğinizi, sesinizin tonunu ya da hangi çocuğun yanına hiç gitmediğinizi not etmek de bir gözlem kaydıdır.

Türkiye'den gelen bulgular da benzer bir noktaya işaret ediyor. Güven ve Kırat (2023), 47 okul öncesi öğretmen adayıyla yaptıkları çalışmada adayların çocuğu tanımada standart testler yerine test dışı teknikleri öne çıkardığını ve etkili gözlemi süreç için temel saydığını aktarır.

Neyi gözlüyoruz?

Montessori, Spontaneous Activity in Education kitabında bir "psikolojik gözlem rehberi" verir. Rehber üç başlık altında toplanır; 3–6 yaş sınıfı için en kullanışlı olanı ilk ikisidir.

Çalışma başlığında şunları kaydetmeyi önerir:

• Çocuğun bir işe ne zaman ve ne kadar süreyle yöneldiği
• İşin ne olduğu, ne kadar sürdüğü ve tekrar edilip edilmediği
• Gün içinde hangi işleri hangi sırayla seçtiği
• Çevredeki dikkat dağıtıcı uyaranlara rağmen işini sürdürüp sürdürmediği
• Bölündükten sonra işine geri dönüp dönmediği

Davranış başlığında ise çocuğun eylemlerindeki düzen ya da düzensizliği, çalışma geliştikçe davranışında bir değişiklik olup olmadığını, sükûnet anlarını ve arkadaşlarının gelişimine nasıl katıldığını not etmeyi önerir.

Bu liste, bugün kullandığınız gözlem formuna kolayca uyarlanabilir. Önemli olan, her başlığın gözlenebilir bir davranışı sormasıdır.

Yorum değil, betimleme yazın

Gözlem notunun en sık rastlanan sorunu, davranış yerine yargı kaydetmesidir. "Dikkatsiz", "huysuz" ya da "çok başarılı" gibi sözcükler, notu okuduğunuzda size ne yapacağınızı söylemez. Aynı anı betimleyen bir not ise söyler.

• Yorum: "Ali bugün yine dikkatsizdi."
• Betimleme: "Ali 9.40'ta silindir bloklarını aldı, 4 dakika çalıştı, arkadaşının konuşmasıyla bıraktı, bloğu masada bırakıp halıya geçti."

İkinci not size en az üç seçenek verir: Ali'nin çalıştığı masanın yerini değiştirmek, bir işi yerine koyma alışkanlığını yeniden göstermek ya da onun için daha uzun süre ilgisini çekebilecek bir materyal düşünmek. Betimleme yazarken çocuğu sınıftaki başka bir çocukla kıyaslamaktan da kaçının; asıl karşılaştırma, çocuğun kendi önceki kayıtlarıyladır.

Notlardan plana: Haftalık okuma

Notlar defterde kaldıkça bir arşivden öteye geçmez. Onları plana çevirmenin en kolay yolu, haftada bir sabit bir zaman ayırıp hepsini çocuk çocuk okumaktır. Elden ve Aras (2024), 15 okul öncesi öğretmeniyle yaptıkları çalışmada gözlemin öğretmenlerin uygulamasında merkezi bir yer tuttuğunu, ancak öğretmenlerin topladıkları bilgiyi nasıl kullandıkları konusunda belirgin biçimde ayrıştığını bulmuştur. Yazarlar, belgeleme ve değerlendirmeye dayalı planlama becerilerinin mesleki gelişimle güçlendirilmesini önerir.

Haftalık okumada her çocuk için üç sütunlu basit bir tablo işinizi kolaylaştırır:

1. Ne gördüm? Son iki haftanın notlarından seçilmiş iki üç betimleme.
2. Bu ne anlama gelebilir? Bir olasılık, kesin bir yargı değil.
3. Sonraki adım ne? Yeni bir sunum, bir tekrar, ortamda bir değişiklik ya da yalnızca "izlemeye devam".

Örnek bir satır şöyle olabilir: Ne gördüm? "Elif iki hafta içinde üç kez pembe kuleyi kurdu, her seferinde en küçük küpü en üste koymadan bıraktı." Bu ne anlama gelebilir? "Boyut farkını en küçük parçalarda henüz ayırt etmiyor olabilir." Sonraki adım ne? "Pembe kuleyi yavaş ve kısa bir sunumla yeniden göstermek; bir hafta sonra yeniden gözlemlemek." İkinci sütunun bir soru ya da olasılık olarak yazılması, sizi tek bir yoruma kilitlenmekten korur.

Bu okuma sınıf düzeyinde de bilgi verir. Patell, çocukların ilgisini çekmeyen bir materyalin "neden?" sorusunu doğurması gerektiğini hatırlatır: Çocuğun bu iş için gereken ön hazırlığı yapıp yapmadığına, materyalin eksik ya da yerinin uygunsuz olup olmadığına bakmak gerekir. Hiç kimsenin dokunmadığı bir raf, hiç ders almamış bir çocuk ya da her gün aynı saatte dağılan bir grup, planınıza doğrudan girecek bilgilerdir.

Kayıt sistemi sade kalsın

Hangi aracı kullandığınız, ne kadar düzenli kullandığınızdan daha az önemlidir. Bir sınıf listesi, her çocuk için bir sayfa ve haftalık okuma için ayrılmış yirmi dakika çoğu sınıf için yeterli bir başlangıçtır. Lontz'un da hatırlattığı gibi kayıt tutma, ders planlama ve fotoğrafla belgeleme, gözlemi destekleyen araçlardır. Araç, gözlemin yerini almamalıdır.