Üç aşamalı ders: Adlandırma, tanıma ve hatırlama adım adım

Çocuk bir süredir renk tabletleriyle çalışıyor, eşleri buluyor, tonları sıralıyor. Gözü renkleri ayırt ediyor ama adlarını henüz kullanmıyor. Üç aşamalı ders (three-period lesson), tam bu noktada çocuğun duyusal deneyimini bir sözcüğe bağlamak için kullanılan kısa, bireysel bir sunumdur. Bu yazıda dersi adım adım ve sık yapılan hatalarla birlikte ele alıyoruz.

Dersin mantığı ve hazırlığı

AMI sözlüğüne göre üç aşamalı ders, Montessori'nin Fransız hekim ve eğitimci Édouard Séguin'den uyarladığı bir yöntemdir. Aşamalar sırasıyla çağrışım (adlandırma), tanıma ve hatırlamadır. Montessori, The Montessori Method kitabında bu üç aşamayı şöyle tanımlar: Duyusal algının adla ilişkilendirilmesi, ada karşılık gelen nesnenin tanınması ve nesneye karşılık gelen adın hatırlanması.

Montessori aynı bölümde önemli bir ayrıntı ekler: Üç aşamadan önce, çocuğun materyalle kendi başına çalışarak farkları ince ince ayırt ettiği bir dönem vardır. Ad, bu ayırt etme becerisinin üstüne gelir. Yani üç aşamalı ders yeni bir materyali tanıtmanın değil, çocuğun zaten algıladığı bir farka ad vermenin yoludur.

Türkçe kaynaklarda bu yapıya farklı adlar verildiği görülür. Kayılı, Koçyiğit ve Erbay (2009), Montessori'nin dil çalışmalarındaki sırayı "isimlendirme, fark etme ve telaffuz evreleri" olarak aktarır.

Dersi, çocuğun ilgili materyalle bir süre çalıştığını gözlemledikten sonra planlayın. Montessori, Seguin'in tavsiyesini aktarırken rengin tek başına sunulmamasını, karşıtlık hafızaya yardım ettiği için iki rengin birlikte gösterilmesini önerir. Dr. Montessori's Own Handbook kitabında ise boyut kavramlarında (uzun–kısa gibi) uç örneklerin karşılaştırılmasını, renk ve şekil adlarında ise ikiden fazla adın aynı anda verilebileceğini belirtir.

• Sakin bir masa ya da halı seçin; çocuk sizin sağınızda ya da solunuzda otursun.
• İki ya da üç nesne hazırlayın; birbirinden belirgin biçimde ayrılsınlar.
• Söyleyeceğiniz adları önceden belirleyin; tek bir sözcük, her seferinde aynı biçimde.

Birinci aşama: Adlandırma

Nesneyi gösterip yalnızca adını söyleyin: "Bu kırmızı." Sonra öbürünü: "Bu mavi." Montessori derslerin üç niteliğini vurgular: kısalık, sadelik ve nesnellik. Öğretmenin kişiliği geri çekilmeli, dikkat nesnede kalmalıdır. Adlandırma bölümünde addan başka sözcük söylenmemesi gerektiğini de özellikle belirtir.

Bu yüzden "Bu kırmızı, tıpkı elma gibi, bak ne güzel" gibi eklemeler yapmayın. Adı yavaşça, net ve hafifçe vurgulayarak söyleyin. Çocuğun nesneye dokunmasına ve onu tekrarlamasına izin verebilirsiniz.

İkinci aşama: Tanıma

Kısa bir sessizlikten sonra çocuktan adı verilen nesneyi bulmasını isteyin: "Kırmızıyı verir misin?" "Maviyi gösterir misin?" Montessori'nin aktardığı test tam olarak budur: Çocuk parmağıyla gösteriyorsa ad ile nesne arasında bağ kurulmuştur.

Bu aşamaya acele etmeden zaman ayırın; burada çalışan şey çocuğun alıcı dilidir, yani söyleneni anlama becerisi. Nesnelerin yerini değiştirerek ya da küçük hareket yönergeleri ekleyerek ("Kırmızıyı halının köşesine koyar mısın?") soruyu çeşitlendirebilirsiniz. Kayılı, Koçyiğit ve Erbay (2009), 40 çocukla yaptıkları çalışmada Montessori yöntemiyle eğitim alan 5–6 yaş çocuklarının alıcı dil puanlarında, MEB programıyla eğitim alan akranlarına göre anlamlı fark bulmuştur. Bu bulgu üç aşamalı dersin tek başına etkisini değil, yöntemin bütününü değerlendirir.

Çocuk yanılırsa: Montessori burada açıktır. Öğretmen düzeltmez, dersi ısrarla tekrarlamaz ve çocuğa yanıldığını hissettirmez. Gülümser, materyali kaldırır ve başka bir gün yeniden dener. Gerekçesi şudur: "Hayır, yanlış" gibi sözler, öğretilmek istenen addan daha güçlü bir iz bırakabilir; hatadan sonraki sessizlik ise bir sonraki derse temiz bir zemin hazırlar.

Üçüncü aşama: Hatırlama

Çocuk ikinci aşamada rahatsa nesneyi gösterip sorun: "Bu ne?" Çocuk adı kendisi söyler. Montessori'ye göre bu aşamaya ancak çocuk tanımada hata yapmadığında geçilir; sorunun amacı çocuğu sınamak değil, adı kendi sesiyle kullanmasına fırsat vermektir.

Aynı yapı başka alanlarda da işler. Montessori, zımpara harflerde öğretmenin çocuk harfe dokunurken sesini söylediğini (ünsüzlerde harfin adını değil yalnızca sesini), sonra "Bana i'yi ver", en son da "Bu ne?" diye sorduğunu anlatır. Sayı çubuklarıyla ilk sayıları ve geometrik şekillerin adlarını da aynı üç aşamayla verir.

Kaydı tutun, zamanı çocuğa bırakın

Üç aşamalı dersin en kullanışlı yanı, size çocuğun nerede olduğunu açıkça göstermesidir. Kaydınıza "adlandırıldı", "tanıyor" ve "adı kullanıyor" gibi kısa notlar düşmek, bir sonraki sunumu planlamayı kolaylaştırır.

Doğru ve kesin adlar vermenin karşılığını çoğu zaman beklemediğiniz bir anda görürsünüz. Montessori, Dr. Montessori's Own Handbook kitabında uzunluk ve kalınlık kavramlarını üç aşamayla öğrenen çocukların sözcükleri ne kadar titiz kullandığını anlatır: Öğretmen tahtaya çok ince çizgiler çizdiğinde bir çocuk "Ne küçük çizgiler" der, bir başkası onu "Küçük değil, ince" diye düzeltir. Bu yüzden adları seçerken gündelik ama belirsiz sözcükler yerine kavramı tam karşılayan sözcükleri tercih edin. Ders kısa sürer; asıl öğrenme, çocuğun ardından materyale dönüp adları kendi çalışması içinde kullandığı zamanlarda pekişir.