Karma yaş grubu: 3–6 yaş sınıfında akran öğrenmesi

Üç yaşındaki bir çocuk, sınıfın köşesinde beş yaşındaki bir arkadaşının boncuk zincirlerini saymasını dakikalarca izler. Henüz o materyalle çalışmamıştır, ama zincirin nasıl açıldığını, sayıların nasıl yerleştirildiğini görmüştür. Karma yaş grubu (mixed-age group), Montessori sınıfının bu tür sessiz öğrenmeleri mümkün kılan temel yapılarından biridir. Bu yazıda 3–6 yaş sınıfında akran öğrenmesini öğretmenin bakış açısından ele alıyoruz.

Karma yaş sınıfı nasıl işler?

3–6 yaş sınıfında üç yaş düzeyi bir arada bulunur. NCMPS'nin (National Center for Montessori in the Public Sector) kamu Montessori okulları için yayımladığı temel ilkeler, sınıfların üç yaş düzeyini bir araya getirdiğini belirtir. Lillard ve arkadaşlarının (2017) Frontiers in Psychology'de yayımlanan boylamsal çalışmasında da Montessori sınıflarının üç yaştan çocukları birleştirdiği, her yıl en büyük grubun ayrılıp yerine yeni üç yaşındakilerin geldiği aktarılır.

Bu döngü sınıfa bir süreklilik kazandırır. Çocuk ilk yılında en küçüklerden biridir, son yılında en büyüklerden biri olur. AMI eğitmeni Molly O'Shaughnessy, yaklaşık üç yıllık bu birlikteliğin çocuklara kalıcı ilişkiler kurmaya yetecek kadar uzun bir topluluk sunduğunu vurgular.

Küçükler ne kazanır?

Küçük çocuklar için sınıfın büyükleri sürekli görülebilen birer örnektir. O'Shaughnessy, küçüklerin büyükleri izleyerek kavramları kendilerine resmî olarak sunulmadan önce tanımaya başladığını, daha ileri çalışmaları görmenin bilişsel gelişimlerini uyardığını anlatır. Türkiye'den Tayfun ve Aydoğan (2021) da matematik becerileri üzerine yaptıkları çalışmanın girişinde, karma yaş uygulaması sayesinde çocukların kendilerinden büyükleri izleyerek dolaylı yoldan öğrenebildiğini aktarır.

AMS'in (American Montessori Society) karma yaş gruplarıyla ilgili literatür derlemesinde aktarılan bir gözlem de bunu destekler: Karma yaş sınıfına yeni başlayan küçük çocuklar, okulun ilk dakikalarından itibaren izleyebilecekleri, yanında bulunabilecekleri ve soru sorabilecekleri daha büyük çocuklara sahiptir.

Küçüklerin sınıfa kattığı bir şey de vardır. O'Shaughnessy, düzene karşı duyarlılıkları güçlü olan küçüklerin, sınıfın kurallarını bütün gruba zaman zaman hatırlattığını not eder.

Büyükler ne kazanır?

Büyük çocuklar için öğretmek, bildiğini yeniden düzenlemek demektir. AMS derlemesi, Montessori'nin büyük çocukların bilgilerini paylaşabilmek için önce onu çözümleyip yeniden düzenlemek zorunda kaldığı görüşünü aktarır. O'Shaughnessy ise bildiği bir dersi küçüğe göstermenin büyük çocuğun anlayışını pekiştirdiğini ve ona "bilen kişi" olmanın özgüvenini verdiğini anlatır.

Bu rolün duygusal bir yanı da vardır. Büyükler küçüklere karşı empati geliştirir; daha önemlisi, küçüğün bir güçlükle kendi başına uğraşmasına izin verecek sabrı öğrenir. Vilnius'taki uluslararası bir Montessori okulunda çalışan beş sertifikalı öğretmenle yapılan nitel bir çalışmada da (Değirmenci, Kaymaz Küçük ve Demircioğlu, 2018) karma yaş grubunun avantajları, öğretmenlerin görüşlerinden çıkan dört temadan biri olmuştur.

Öğretmen ne yapar?

Akran öğrenmesi kendiliğinden ortaya çıkar, ama sağlıklı kalması için öğretmenin dikkatine ihtiyaç duyar. Şu soruları gözlem notlarınızla birlikte düşünebilirsiniz:

• Büyük çocuklar her gün kendi düzeylerinde zorlayıcı bir işle de çalışabiliyor mu?
• Yardım, isteyen çocuğa mı gidiyor, yoksa büyükler küçüklerin işini onlar yerine mi bitiriyor?
• Bir çocuk izlenmek istemediğinde bunu söyleyebiliyor mu?
• Yeni gelen üç yaşındakiler, sınıfa alışmış çocuklardan sınıfın düzenini öğrenebiliyor mu?

AMS derlemesi, karma yaş sınıflarında yeni öğrencilerin sınıfa dönen öğrencilerin yardımıyla daha kolay uyum sağladığını da aktarır. Bu da yıl başında büyük çocuklara küçük ve tanımlı görevler vermeyi anlamlı kılar: dolabın yerini göstermek, lavaboya eşlik etmek, bir işin nasıl yerine konduğunu göstermek.

İzlemenin de bir usulü vardır ve bu usul öğretilebilir. Küçük bir çocuğa bir arkadaşının çalışmasını nasıl izleyeceğini gösterin: biraz uzakta durmak, materyale dokunmadan bakmak, katılmak istiyorsa önce sormak. Büyük çocuğa da izlenmeyi kabul etmek ya da "Şimdi yalnız çalışmak istiyorum" demek için bir cümle verin. İki tarafın da kullanabileceği bu kısa cümleler, akran öğrenmesinin çatışmaya dönüşmesini önler.

Büyük çocukların kendi çalışmalarını korumak için de gününüzü gözden geçirin. Sınıfın en büyükleri, yeni ve daha karmaşık çalışmalar için sizin sunumlarınıza ihtiyaç duyar. Onların ders listesinin, küçüklerin uyum döneminde sürekli ertelenmemesi, karma yaş sınıfının dengesini korumanın bir parçasıdır.

Topluluk yıllar içinde kurulur

Karma yaş sınıfının yararları ilk haftada görünmez. Aynı çocuklar yıllar boyunca birlikte kaldıkça izleyen, öğrenen ve öğreten rolleri sırayla yaşanır. Öğretmenin görevi bu döngüyü gözlemle izlemek, her çocuğun hem öğrenen hem de katkı veren olduğu bir dengeyi korumaktır.

Araştırma bulgularını okurken de bu bütünlüğü akılda tutmak gerekir. Lillard ve arkadaşlarının (2017) kurayla okula kabul edilen 141 çocuğu üç yıl boyunca izlediği çalışmada, Montessori grubundaki çocuklar akademik başarı ve zihin kuramı gibi alanlarda daha fazla ilerleme göstermiştir. Ancak çalışma karma yaş grubunun payını ayrıca ölçmez; sonuçlar yöntemin bütününe aittir.