Evde gözlem: Çocuğunuzu "izlemeyi" öğrenmek

Çocuğunuza gün boyu bakarsınız: Ayakkabısını giyerken, yemek yerken, parkta koşarken. Ama bu bakışın çoğu bir işe bağlıdır: Geç kalmamak, düşmesini önlemek, bir şeyi yetiştirmek. Montessori'nin "gözlem" dediği şey bundan farklıdır. Bu yazıda evde nasıl gözlem yapılacağını, neye bakılacağını ve gözlemden sonra ne yapılacağını anlatıyoruz.

Montessori neden gözleme bu kadar önem verir?

Maria Montessori bir hekim ve bilim insanıydı; çocuklarla çalışmaya da bir araştırmacının tutumuyla başladı. The Montessori Method kitabında, yönteminin temelinde gözlem olduğunu ve bu gözlemin ancak çocuğun kendiliğinden davranabildiği, özgür bir ortamda anlamlı olduğunu yazar.

Montessori'ye göre gözlem yapan yetişkin, sınıfı yöneten değil, saygıyla izleyen kişidir. Bu izleme pasif bir bekleyiş değildir; merakla ve dikkatle bakmayı gerektirir. Çocuğun kendi başına ortaya koyduğu her yararlı etkinlik, yetişkin tarafından durdurulmak yerine izlenmelidir.

Montessori'nin el kitabında eğitimci için önerdiği kısa bir ilke vardır: "Gözlemleyerek bekleyin" (Dr. Montessori's Own Handbook). Ev için de geçerli bir ilkedir. Çocuğun neye ihtiyaç duyduğunu tahmin etmek yerine, önce ne yaptığına bakmak.

İzlemek ile gözlemek arasındaki fark

Gözlemin en zor yanı, gördüğümüzü hemen yorumlamamaktır. "Çok sabırsız" ya da "bugün yine huysuz" dediğimizde aslında bir şey görmüş değil, bir yargıya varmış oluruz.

ABD'de erken çocukluk programlarına rehberlik eden HeadStart.gov, gözlem notlarında yalnızca görülen ve duyulanın yazılmasını önerir. Şu tür kelimelerin notlara kolayca karıştığını hatırlatır:

• Zekâ ve değer kelimeleri: "akıllı", "güzel yaptı"
• Duygu tahminleri: "kızdı", "üzüldü"
• Niyet tahminleri: "istedi ki", "çünkü"
• Etiketler: "utangaç", "huysuz"
• Belirsiz süre ve miktar: "uzun süre", "hep", "hiç"

Bir örnekle farkı görebilirsiniz. Yorum içeren not: "Yapbozdan çabuk sıkıldı, sabırsız." Gözlem notu: "Yapbozun üç parçasını yerleştirdi. Dördüncü parçayı iki farklı yere denedi, sonra parçayı masaya bırakıp mutfağa gitti. Saat 10.12." İkinci not, çocuğun nerede zorlandığını gösterir; birincisi yalnızca bizim o anki hissimizi.

Gözlem yaparken kendinizi de not etmeyi unutmayın. Çocuğun bir tepkisinden hemen önce ne olduğunu yazmak çoğu zaman en açıklayıcı bilgidir: Bir telefon mu çaldı, kardeşi mi yaklaştı, siz mi bir şey söylediniz? "Saat 18.40, akşam yemeği hazırlanırken sorduğum soruya cevap vermedi, kaşığı yere bıraktı" gibi bir not, davranışın içinde bulunduğu ortamı da kaydeder. Haftalar içinde bu küçük ayrıntılar, tek tek bakıldığında görünmeyen örüntüleri ortaya çıkarır.

Neyi gözleyebilirsiniz?

Her şeye aynı anda bakmaya çalışmak yorucudur. Her gözlem için bir ya da iki konu seçmek daha verimlidir:

• Hareket: Bardağı nasıl tutuyor, merdivende hangi ayağıyla başlıyor, küçük nesneleri hangi parmaklarıyla alıyor?
• Yoğunlaşma: Hangi işe kaç dakika kaldı, onu ne böldü, böldükten sonra geri döndü mü?
• Tekrar: Hangi etkinliği defalarca yapıyor? Montessori, çocuğun bir çalışmayı tekrar ederek kendi hatasını fark ettiğini ve becerisini incelttiğini anlatır.
• Dil: Hangi yeni kelimeleri kullanıyor, kendi kendine konuşuyor mu, neyi soruyor?
• İlişkiler: Kardeşine, size, misafire nasıl yaklaşıyor?
• Ortam: Neye uzanamıyor, neyi isterken size muhtaç kalıyor, hangi köşeye hiç gitmiyor?
• Ritim: Günün hangi saatinde daha sakin, hangi saatte daha çabuk zorlanıyor?

Saat ve süreyi not etmek, "uzun süre" gibi belirsiz ifadelerin yerini alır ve haftalar içindeki değişimi görmenizi kolaylaştırır.

Bir yol önerisi: Her hafta bu listeden tek bir konu seçin. Bir hafta hareketi, sonraki hafta yoğunlaşmayı izleyin. Böylece gözlem yorucu bir görev olmaktan çıkar ve her konuda daha derinlemesine bir resim elde edersiniz.

Gözlemden sonra ne yapılır?

Gözlemin amacı not biriktirmek değil, çocuğu daha iyi tanıyıp ortamı ona göre düzenlemektir. Çoğu zaman gereken değişiklik küçüktür:

• Çocuk her sabah su istemek için size geliyorsa, ulaşabileceği bir yere küçük bir sürahi ve bardak koyabilirsiniz.
• Ayakkabısını ayakta giymeye çalışıp düşüyorsa, kapının yanına alçak bir tabure işinizi görebilir.
• Bir işi her seferinde aynı noktada bırakıyorsa, o adımı bir dahaki sefere yavaşça ve az sözle gösterebilirsiniz.
• Akşamüstü belli bir saatte zorlanıyorsa, o saati daha sakin bir etkinliğe ayırabilirsiniz.

Gözlem, çocuğunuzu başka çocuklarla değil, kendi geçmişiyle karşılaştırmanın da en iyi yoludur. Üç hafta önceki notunuzla bugünkünü yan yana koyduğunuzda, gün içinde fark etmediğiniz ilerlemeleri görürsünüz.

HeadStart.gov, aileleri kendi çocuklarının deneyimli gözlemcileri olmaya teşvik etmenin aile ile çocuk arasındaki bağı da güçlendirdiğini belirtir. Notlarınızı çocuğunuzun öğretmeniyle paylaşmak, evde ve okulda aynı çocuğa iki farklı pencereden bakmanızı sağlar.

Gözlemleriniz sizde gelişimle ilgili bir kaygı uyandırırsa, çocuğunuzun doktoruna ya da bir uzmana danışın. Tarihli ve somut notlar, bu görüşmede sizin için en değerli malzeme olur.